top of page

İdrar Yolu Enfeksiyonu (Sistit): Belirtileri, Tedavisi ve Önleme

Yazarın fotoğrafı: Op Dr Niyazi Umut Özdemir
Op Dr Niyazi Umut Özdemir
12 Ağu
7 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 25 Eki

İdrar Yolu Enfeksiyonu (Sistit)

İdrar yolu enfeksiyonu kadınlarda çoğu olguda mesaneyle sınırlı bir iltihaptır (sistit) ve kısa süreli, doğru seçilmiş antibiyotikle birkaç günde düzelir; her yanmada kültür ya da ileri tetkik gerekmez. Ancak ateş, titreme ve yan ağrısı varsa enfeksiyon böbreğe ulaşmış olabilir ve aynı gün başvuru gerekir. Gebelikte ve erkekte yaklaşım farklıdır.


Hastalarımın çoğu "yine oldu" diyerek gelir; asıl sorun tek bir atak değil, tekrar eden döngüdür. Aşağıda belirtileri, sistiti böbrek enfeksiyonundan ayırmayı, kılavuzlara göre antibiyotik seçimini, tekrarları önleyen ve kanıtı olan yöntemleri, kızılcık ve D-mannozun gerçek durumunu anlatıyorum.

İdrar Yolu Enfeksiyonu Nedir, Neden Kadınlarda Sık Görülür?


İdrar yolu enfeksiyonu, bağırsak kökenli bakterilerin idrar kanalından mesaneye ulaşıp iltihap oluşturmasıdır; mesanede kalırsa sistit, böbreğe ulaşırsa piyelonefrit adını alır. Foxman'ın epidemiyoloji derlemesine göre kadınların yaklaşık yarısı yaşamı boyunca en az bir kez bu enfeksiyonu geçirir; 24 yaşına kadar yaklaşık üç kadından biri antibiyotik gerektiren bir atak yaşar.


Kadınlarda idrar kanalı erkeğe göre çok daha kısadır ve makata yakındır. Bu yakınlık, bakterilerin mesaneye ulaşmasını kolaylaştırır. Enfeksiyonun en sık etkeni Escherichia coli'dir ve çoğu zaman kişinin kendi bağırsak florasından gelir; yani dışarıdan bulaşan bir hastalık değildir.


Cinsel ilişki, spermisit içeren korunma ürünleri, menopoz sonrası östrojen azalması, az sıvı alımı, idrarı uzun süre tutmak, şeker hastalığı ve mesanenin tam boşalmaması riski artırır.


Basit ve komplike sistit ayrımı tedaviyi belirler. Gebe olmayan, idrar yollarında yapısal sorunu bulunmayan kadındaki sistit basit kabul edilir. Erkekte, gebelikte, sonda taşıyanlarda ve idrar yollarında darlık ya da taş olanlarda tablo komplike sayılır ve tedavi süresi uzar.

Sistitin Belirtileri Nelerdir?


Sistitin en tipik belirtileri idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma ve ani sıkışma hissidir; kasık üstünde baskı, bulanık idrar ve idrarda kan eşlik edebilir. IDSA ve ESCMID'in uluslararası kılavuzu, bu tipik yakınmaları olan gebe olmayan genç kadında tanının çoğu zaman öykü ile konabileceğini belirtir.


Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye değişir. Bazı kadınlarda yalnız hafif bir rahatsızlık olurken bazılarında gece sık idrara kalkma ve günlük yaşamı bozan sıkışma görülür. Sistitte idrarda kan görülmesi olağandır, ancak enfeksiyon geçtikten sonra da sürüyorsa ayrıca araştırılır; bu konuyu idrarda eritrosit yüksekliği yazımda anlattım.


İdrar kokusunun ya da renginin tek başına değişmesi enfeksiyon anlamına gelmez. Sıvı alımı, beslenme ve bazı ilaçlar idrarın görünümünü değiştirir. Belirti vermeyen kişide idrarda bakteri bulunması da ayrı bir durumdur; IDSA 2019 kılavuzuna göre gebeler ve ürolojik girişim öncesi hastalar dışında tedavi gerektirmez.


Kültür temiz çıktığı halde sık idrara çıkma ve sıkışma sürüyorsa neden enfeksiyon değil, aşırı aktif mesane olabilir.

Sistit mi, Böbrek Enfeksiyonu mu Nasıl Ayırt Edilir?


Sistitte yakınmalar mesaneyle sınırlıdır ve ateş genellikle yoktur; böbrek enfeksiyonunda (piyelonefrit) ise yüksek ateş, titreme, yan ve bel ağrısı, bulantı ve kusma tabloya eklenir. IDSA ve ESCMID kılavuzu, piyelonefritin farklı antibiyotik ve süreyle tedavi edilmesini ve idrar kültürü alınmasını önerir.


Bu ayrım önemlidir, çünkü böbrek enfeksiyonu kana yayılabilir. Ayrıca sistitte kullanılan nitrofurantoin ve tek doz fosfomisin böbrek dokusunda yeterli düzeye ulaşmadığı için piyelonefritte uygun değildir. Ateş ve yan ağrısı varsa beklemeden aynı gün başvurulmalıdır.


Pratikte şu kuralı öneririm: yakınma kasıkta ve idrar yaparken sınırlı kalıyorsa sistit, ateş ve bele vuran ağrı eklendiyse böbrek enfeksiyonu düşünülür.


sistit mi böbrek enfeksiyonu mu

Sistit Tanısında Hangi Testler Gerekir?


Tipik yakınması olan, gebe olmayan ve ilk kez sistit geçiren kadında tanı çoğunlukla öykü ve tam idrar tahliliyle konur; her olguda kültür gerekmez. Avrupa Üroloji Derneği (EAU) üriner enfeksiyon kılavuzu ise tekrarlayan olgularda, tedaviye yanıtsızlıkta ve gebelikte tanının idrar kültürüyle doğrulanmasını önerir, çünkü etken ve direnç tedaviyi değiştirir.


EAU kılavuzu, 40 yaşından genç ve risk faktörü olmayan, tekrarlayan sistiti olan kadınlarda sistoskopi ve kapsamlı görüntülemenin rutin yapılmamasını önerir. İleri inceleme erkek hastalarda, tedaviye yanıtsız olgularda, enfeksiyon dışında da süren idrarda kanamada ve taş ya da darlık şüphesinde gündeme gelir.


İdrar yaparken yanmanın bir bölümü aslında cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyona bağlıdır. Akıntı eşlik ediyorsa ya da yeni partner varsa klamidya ve gonore de test edilir. Klamidyanın sık sessiz seyrettiğini klamidya yazısında okuyabilirsiniz; erkekteki karşılığını bel soğukluğu belirtileri yazımda anlattım.

İdrar Yolu Enfeksiyonu Tedavisinde Hangi Antibiyotik Kullanılır?


Basit sistitte IDSA ve ESCMID kılavuzu birinci basamak olarak beş günlük nitrofurantoin, tek doz 3 g fosfomisin trometamol ya da pivmesilinamı önerir; kinolon grubu antibiyotikleri basit sistit için uygun görmez. EAU kılavuzu da aynı ilaçları öne çıkarır ve basit sistitte kinolonlardan kaçınılmasını güçlü öneriyle bildirir.


Siprofloksasin gibi kinolonlar daha ağır enfeksiyonlar için saklanmalıdır; basit sistitte direnci hızlandırır ve tendon, sinir ve damar yan etkileri riski taşır. Evde kalan antibiyotiği kullanmak ya da eczaneden önerilen ilacı almak hem tedaviyi başarısız kılabilir hem de direnç gelişimine katkıda bulunur.


Nitrofurantoin ileri böbrek yetmezliğinde kullanılmaz. Erkekte sistit seyrektir ve prostat tutulumu olasılığı nedeniyle EAU kılavuzu en az yedi günlük tedavi önerir; erkekte idrarda yanmanın diğer nedenlerini peniste yanma yazımda ele aldım.


Gebelikte belirtisiz bakteri varlığı bile tedavi edilir, çünkü IDSA 2019 kılavuzuna göre tedavi edilmeyen olgularda böbrek enfeksiyonu riski artar. Gebelikte ilaç seçimi sınırlıdır ve hiçbir antibiyotik hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır.

Sistit Antibiyotiksiz Tedavi Edilebilir mi?


Seçilmiş, ateşi ve yan ağrısı olmayan, gebe olmayan kadınlarda antibiyotiksiz yaklaşım hekimle birlikte değerlendirilebilir. Wagenlehner ve arkadaşlarının çift kör, randomize faz III çalışmasında bitkisel bir preparat alan kadınların yüzde 83,5'i, tek doz fosfomisin alanların yüzde 89,8'i 38 gün boyunca ek antibiyotiğe ihtiyaç duymamıştır.


Bu sonuç bitkisel tedavinin önceden belirlenen sınır içinde geri kalmadığını gösterir, ancak bitkisel grupta böbrek enfeksiyonu biraz daha sık görülmüştür. Bu nedenle antibiyotiksiz yaklaşım herkese uygun değildir ve kendi başına denenmemelidir.


Ateş, yan ağrısı, gebelik, şeker hastalığı, ileri yaş ya da bağışıklık baskılanması varsa antibiyotik geciktirilmemelidir. Yakınmalar iki üç gün içinde gerilemiyorsa yeniden değerlendirme gerekir. Antibiyotiksiz izlem sırasında ağrı kesici ve bol sıvı yakınmaları hafifletir, ancak ateş ya da bele vuran ağrı başlarsa izlem bırakılır ve tedaviye geçilir.

Tekrarlayan İdrar Yolu Enfeksiyonu Nasıl Önlenir?


Tekrarlayan enfeksiyonda ilk adım tanıyı idrar kültürüyle doğrulamak, ikinci adım tetikleyicileri bulmaktır. AUA/CUA/SUFU 2022 kılavuzu menopoz sonrası kadınlarda vajinal östrojeni önerir; Hooton ve arkadaşlarının randomize çalışmasında az su içen kadınlara günde 1,5 litre ek su verilmesi yıllık atak sayısını ortalama 3,2'den 1,7'ye indirmiştir.


Cinsel ilişkiyle bağlantılı tekrarlarda ilişki sonrası idrara çıkmak ve gerekirse ilişki sonrası tek doz koruyucu antibiyotik gündeme gelir. Spermisit kullanılıyorsa başka bir yönteme geçmek önerilir. Partnerin ayrıca tedavi edilmesi sistitte gerekmez, çünkü enfeksiyon cinsel yolla bulaşan bir hastalık değildir.


Sürekli düşük doz koruyucu antibiyotik son seçenektir ve davranış önlemleri yetersiz kaldığında, yarar ve riskler konuşularak başlanır. Kesildikten sonra atakların yeniden başlayabileceği bilinmelidir.


Menopoz sonrası dönemde enfeksiyonla birlikte idrar kaçırma da sık görülür. Bu tabloyu kadınlarda idrar kaçırma yazımda ayrıca anlattım.

Kızılcık ve D-Mannoz Sistiti Önler mi?


Kızılcık ürünleri tekrarlayan sistiti olan kadınlarda riski orta düzeyde azaltabilir, D-mannoz ise birinci basamakta yapılan son plasebo kontrollü çalışmada etkisiz bulunmuştur. Cochrane'in 2023 sistematik derlemesinde kızılcık, tekrarlayan enfeksiyonu olan kadınlarda kültürle doğrulanmış atak riskini yaklaşık dörtte bir oranında düşürmüştür (risk oranı 0,74).


Aynı derlemede kızılcığın yaşlı bakımevi sakinlerinde, gebelerde ve mesanesini tam boşaltamayan hastalarda yararı gösterilememiştir. AUA/CUA/SUFU 2022 kılavuzu da kızılcığın koruyucu seçenek olarak sunulabileceğini belirtir.


Hayward ve arkadaşlarının 598 kadını içeren çift kör, plasebo kontrollü çalışmasında günde 2 g D-mannoz alanların yüzde 51'i, plasebo alanların yüzde 55,7'si yeni bir atak nedeniyle başvurmuş; fark anlamlı bulunmamıştır. Yazarlar bu grupta D-mannozun önerilmemesi gerektiği sonucuna varmıştır.


Bu ürünler zararsız olsa da antibiyotik gerektiren bir enfeksiyonda tedavi yerine kullanılmamalıdır. Kızılcık kullanmak isteyen hastalarıma, şekerli meyve suyu yerine standart içerikli bir ürünü düzenli kullanmalarını ve kan sulandırıcı ilaç kullanıyorlarsa önce hekimlerine danışmalarını öneririm.

İdrar Yolu Enfeksiyonu Hakkında Sık Sorulan Sorular


Sistit kendiliğinden geçer mi?

Basit sistitin bir bölümü antibiyotiksiz de gerileyebilir. Wagenlehner ve arkadaşlarının randomize çalışması seçilmiş kadınlarda bitkisel tedavinin bir seçenek olabileceğini göstermiştir. Ancak ateş, yan ağrısı, gebelik, şeker hastalığı ya da bağışıklık baskılanması varsa antibiyotik geciktirilmemeli ve hekim değerlendirmesi yapılmalıdır. Yakınma iki üç günde geçmiyorsa da muayene gerekir.


Sistitte hangi antibiyotik kullanılır?

IDSA ve ESCMID kılavuzu basit sistitte birinci basamak olarak nitrofurantoin, tek doz fosfomisin trometamol ve pivmesilinamı önerir. EAU kılavuzu da basit sistitte kinolonlardan kaçınılmasını güçlü öneriyle bildirir. Seçim böbrek işlevi, gebelik, önceki kültür sonuçları ve yerel direnç durumuna göre hekim tarafından yapılır.


Çok su içmek sistiti önler mi?

Az su içen ve tekrarlayan sistiti olan kadınlarda önleyebilir. Hooton ve arkadaşlarının randomize çalışmasında günde 1,5 litre ek su içen kadınlarda yıllık atak sayısı ortalama 3,2'den 1,7'ye inmiş, kullanılan antibiyotik kürü de yaklaşık yarıya düşmüştür. Bu, uygulaması kolay ve yan etkisi olmayan bir önlemdir.


Kızılcık ve D-mannoz işe yarar mı?

Cochrane 2023 derlemesine göre kızılcık ürünleri tekrarlayan sistiti olan kadınlarda atak riskini azaltabilir. Hayward ve arkadaşlarının plasebo kontrollü çalışmasında ise D-mannoz atakları anlamlı azaltmamıştır. İkisi de antibiyotik gerektiren bir enfeksiyonda tedavinin yerini tutmaz, yalnız tekrarları azaltmaya yönelik korunmada destek olarak düşünülür.


Gebelikte idrar yolu enfeksiyonu tehlikeli midir?

Gebelikte belirti vermeyen bakteri varlığı bile tedavi edilir, çünkü IDSA 2019 kılavuzuna göre tedavi edilmeyen olgularda böbrek enfeksiyonu riski artar. Foxman'ın derlemesi de gebelikte enfeksiyonun erken doğum riskiyle ilişkili olduğunu belirtir. İlaç seçimi sınırlıdır, bu nedenle hekim önerisi olmadan antibiyotik kullanılmaz.


Erkeklerde idrar yolu enfeksiyonu olur mu?

Olur ama kadınlara göre çok daha seyrektir ve görüldüğünde altta yatan bir neden araştırılır. EAU kılavuzu erkekte enfeksiyonu komplike kabul eder ve prostat tutulumu olasılığı nedeniyle en az yedi günlük tedavi önerir. Genç erkekte yanma varsa cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar da test edilir.


Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetiniz varsa hekiminize başvurun.

İletişim

Op. Dr. Niyazi Umut Özdemir · Üroloji Uzmanı

Adres: Fener Mah. Bülent Ecevit Bulv. No:23 Kanyon Plaza K:4 D:7, Muratpaşa / Antalya

Telefon: 0242 323 17 77

WhatsApp: 0505 525 24 22

Çalışma saatleri: Pazartesi-Cuma 09:00-17:30, Cumartesi 09:00-12:00

ORCID: 0000-0002-6457-4770


Kaynaklar

  1. Foxman B. Epidemiology of urinary tract infections: incidence, morbidity, and economic costs. Am J Med. 2002;113(Suppl 1A):5S-13S.

  2. Gupta K, Hooton TM, Naber KG, ve ark. International clinical practice guidelines for the treatment of acute uncomplicated cystitis and pyelonephritis in women: a 2010 update by IDSA and ESCMID. Clin Infect Dis. 2011;52(5):e103-e120.

  3. Nicolle LE, Gupta K, Bradley SF, ve ark. Clinical Practice Guideline for the Management of Asymptomatic Bacteriuria: 2019 Update by the IDSA. Clin Infect Dis. 2019;68(10):e83-e110.

  4. Anger JT, Bixler BR, Holmes RS, ve ark. Updates to Recurrent Uncomplicated Urinary Tract Infections in Women: AUA/CUA/SUFU Guideline. J Urol. 2022;208(3):536-541.

  5. Hooton TM, Vecchio M, Iroz A, ve ark. Effect of Increased Daily Water Intake in Premenopausal Women With Recurrent Urinary Tract Infections: A Randomized Clinical Trial. JAMA Intern Med. 2018;178(11):1509-1515.

  6. Wagenlehner FM, Abramov-Sommariva D, Höller M, ve ark. Non-Antibiotic Herbal Therapy (BNO 1045) versus Antibiotic Therapy (Fosfomycin Trometamol) for the Treatment of Acute Lower Uncomplicated Urinary Tract Infections in Women. Urol Int. 2018;101(3):327-336.

  7. Williams G, Hahn D, Stephens JH, ve ark. Cranberries for preventing urinary tract infections. Cochrane Database Syst Rev. 2023;4:CD001321.

  8. Hayward G, Mort S, Hay AD, ve ark. d-Mannose for Prevention of Recurrent Urinary Tract Infection Among Women: A Randomized Clinical Trial. JAMA Intern Med. 2024;184(6):619-628.


Son gözden geçirme tarihi: 19 Kasım 2026

Yorumlar


bottom of page